« وَاللَّه أَرْكَسَهُمْ » 88 مجمع : ابن عبّاس گفته است : يعنى خدا آنها را در - حكم كفّار قرار داده است چون اظهار كفر و بيدينى ميكنند ، قتاده گفته است : يعنى : خدا آنها را بواسطه ى كفرشان هلاك مىكند ، ابو مسلم گفته است : يعنى آنها را خوار و زبون كرد بواسطه ى كفر و ترديد در اسلام . فخر : ابىّ بن كعب و عبد اللَّه مسعود قرائت كرده‌اند « ركسهم » بدون همزه و ( ركس و اركس ) هر دو لغت عرب است . آلوسى : بعضى گفته‌اند : يعنى آنها را وارونه انداخت و هم بمعنى حبس در جهنّم و تفرقه و هلاك به آتش گفته‌اند . « مَنْ أَضَلَّ اللَّه » 88 ابو الفتوح : چند معنى شده است : 1 - خدا آنها را گمراه ناميده است ، و حكم بگمراهيشان كرده است ، 2 - خدا آنها را گمراه يافته است . 3 - بواسطه ى كفر خوار و زبونشان كرده است . 4 - خدا از راه بهشت و آمرزش گمراه و محرومشان كرده است . « وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّه » 88 مجمع : يعنى آنكه را خداوند منسوب و وابسته ى بگمراهى كرد سودى ندارد كه كسى او را محكوم بهدايت بكند ، مانند اينكه ميگويند : كسى را كه حاكم جرح كرد و بدكار دانست تعديل و خوب شمردن ديگران او را صالح نميكند . آلوسى : يعنى آن را كه خدا گمراهى در دلش آفريده است . « فَلَنْ تَجِدَ لَه » 88 آلوسى : اين جمله خطاب بعموم است و شخص معيّن مقصود نيست براى اينكه همه بدانند اينطور مردم وسيله ى هدايت ندارند و كسى قادر بر هدايتشان نيست . الميزان : چون مردم نفهميدند كه آنها منافق هستند و با يكديگر نزاع كردند از خطاب بمردم رو گردان شده و روى سخن با پيغمبر شده است كه تو ميتوانى بفهمى براى منافقين راه هدايت نيست . « حَتَّى يُهاجِرُوا » 89 ابو الفتوح نوشته است : هجرت بر سه وجه بود : يكى هجرت مؤمنان با رسول از مكّه بمدينه چنان كه خداى تعالى گفت : « لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِينَ